ആത്മീയ ലക്ഷ്യപ്രാപ്തിക്കായുള്ള നിരന്തരവും ചിട്ടയായതുമായ പരിശ്രമമാണ് സാധന. മനുഷ്യന്റെ ശാരീരികവും മാനസികവുമായ തലങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, ക്രൂരതയും മടിയും നിറഞ്ഞ അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് സാത്വികതയിലേക്കും പരമമായ ജ്ഞാനത്തിലേക്കും സർവ്വചൈതന്യവത്തായ സിദ്ധിയിലേക്കും ഉയരാൻ കൃത്യമായ സാധനയിലൂടെ ഏതൊരു വ്യക്തിക്കും സാധിക്കും. മനുഷ്യൻ എന്ത് ശീലമാക്കുന്നുവോ, അതായി അവൻ മാറുന്നു എന്ന തത്വമാണ് സാധനയുടെ അടിസ്ഥാനം. കഠിനമായ ചിട്ടകളിലൂടെയും അഭ്യാസങ്ങളിലൂടെയും ഏതൊരു മനുഷ്യനും തന്റെ ഉന്നതമായ ഒരു പതിപ്പായി ഉയരാൻ സാധന സഹായിക്കുന്നു.
ഭാരതീയ തത്വചിന്തയിലും സാംഖ്യ-വേദാന്ത ദർശനങ്ങളിലും ഭഗവദ്ഗീതയിലും മനുഷ്യന്റെ സ്വഭാവത്തെ നിർണ്ണയിക്കുന്നത് പ്രധാനമായും മൂന്ന് ഗുണങ്ങളാണ്. സാധനയിലൂടെ ഈ ഗുണങ്ങളെ നിയന്ത്രിക്കുകയും ഉയർത്തുകയുമാണ് നാം ചെയ്യുന്നത്. ശുദ്ധി, ജ്ഞാനം, ശാന്തി, പ്രകാശം എന്നിവ സാത്വിക മനോഘടനയുടെ അടിസ്ഥാനമാണ്. ആത്മീയ മാർഗ്ഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവർക്ക് ഏറ്റവും അനുകൂലമായ ഈ അവസ്ഥയിൽ സ്വാർത്ഥതയില്ലായ്മയും ദയയും സമാധാനപ്രിയതയും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നു. നേരെമറിച്ച്, കർമ്മശേഷി, ആസക്തി, അശാന്തി എന്നിവയാണ് രാജസ ഗുണത്തിന്റെ പ്രത്യേകതകൾ. ഭൗതിക നേട്ടങ്ങൾക്കും പ്രശസ്തിക്കും വേണ്ടി പ്രയത്നിക്കുന്ന ഇവരുടെ മനസ്സ് എപ്പോഴും ചഞ്ചലമായിരിക്കും. അജ്ഞതയും അലസതയും മ്ലാനതയും നിറഞ്ഞ താമസ മനോഘടനയാകട്ടെ ആത്മീയ കാര്യങ്ങളോട് തികഞ്ഞ നിസ്സംഗതയാണ് പ്രകടിപ്പിക്കുന്നത്.
വേദാന്ത പ്രകാരം മനസ്സിന്റെ ആന്തരിക മണ്ഡലമായ അന്തഃകരണത്തെ നാലായി തിരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ പ്രവർത്തനക്രമമാണ് ആദ്ധ്യാത്മിക വിചാരങ്ങളെ പൂർണ്ണമായും നിയന്ത്രിക്കുന്നത്. വിഷയങ്ങളെക്കുറിച്ച് സംശയിക്കുകയും ആഗ്രഹിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന പ്രഥമ അവസ്ഥയാണ് മനസ്സ്. സംശയങ്ങൾ ദൂരീകരിച്ച് ശരിയായ തീരുമാനങ്ങളും വിവേകവും നൽകുന്നത് ബുദ്ധിയാണ്. ‘ഞാൻ’ എന്ന വ്യക്തിബോധം ഉറപ്പിക്കുന്ന അഹങ്കാരവും, ഓർമ്മകളെ സംഭരിച്ചുവെച്ച് ആത്മപരിശോധനയ്ക്ക് സഹായിക്കുന്ന ചിത്തവും ഇതിനോടൊപ്പം പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
ഒരു മനുഷ്യൻ എത്ര ക്രൂരനോ മടിയനോ ആയിക്കൊള്ളട്ടെ, നിരന്തരമായ സാധനയിലൂടെ അവന് മാറ്റം വരുത്താൻ കഴിയും. അലസതയും അജ്ഞതയും നിറഞ്ഞ താമസിക അവസ്ഥയിൽ നിന്ന് കർമ്മോന്മുഖമായ രാജസിക അവസ്ഥയിലേക്കും, അവിടെനിന്ന് ശാന്തവും വിവേകപൂർണ്ണവുമായ സാത്വിക അവസ്ഥയിലേക്കും മനസ്സിനെ ഉയർത്തുക എന്നതാണ് സാധനയുടെ ആദ്യപടി. പിന്നീട് അഹങ്കാരത്തെ ബുദ്ധികൊണ്ട് നിയന്ത്രിച്ച്, ചിത്തത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതിലൂടെ മനസ്സ് ആത്മീയമായ ഉണർവ് നേടുന്നു. മനുഷ്യൻ തന്റെ കഠിനപ്രയത്നത്തിലൂടെയും സാധനയിലൂടെയും ഉള്ളിലെ മൃഗീയ വാസനകളെ ഇല്ലാതാക്കുന്നു. താമസ-രാജസ ഗുണങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് സാത്വിക മനോഘടനയിലേക്കും അവിടെനിന്ന് പരമമായ ആത്മസാക്ഷാത്കാരത്തിലേക്കും സർവ്വ ചൈതന്യവത്തായ സിദ്ധിയിലേക്കും എത്തുക എന്നതാണ് ഓരോ സാധനയുടെയും ആത്യന്തികമായ ലക്ഷ്യം. ഇതിനായി നിരന്തരമായ അഭ്യാസവും ക്ഷമയും ആവശ്യമാണ്.
