ന്യൂഡൽഹി: ഇന്ത്യയുടെ ഭരണഘടനാപരമായ രണ്ടാമത്തെ ഉയർന്ന പദവിയാണ് ഉപരാഷ്ട്രപതിയുടേത്. പാർലമെൻ്റിൻ്റെ പ്രവർത്തനങ്ങളിലും കേന്ദ്ര ഭരണ സംവിധാനത്തിലും സുപ്രധാന ചുമതലകളാണ് ഉപരാഷ്ട്രപതിക്കുള്ളത്.
ഭരണഘടനയുടെ 63-ാം അനുച്ഛേദം പ്രകാരമാണ് ഉപരാഷ്ട്രപതി പദവി നിലവിൽ വന്നത്. ഉപരാഷ്ട്രപതി രാജ്യസഭയുടെ എക്സ് ഒഫീഷ്യോ ചെയർമാനായും പ്രവർത്തിക്കുന്നു.
66-ാം അനുച്ഛേദം പ്രകാരം ഉപരാഷ്ട്രപതി സ്ഥാനത്തേക്ക് മത്സരിക്കുന്ന വ്യക്തി ഇന്ത്യൻ പൗരനായിരിക്കണം. കുറഞ്ഞത് 35 വയസ് പൂർത്തിയായിരിക്കണം. രാജ്യസഭാംഗമായി തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടുന്നതിനുള്ള യോഗ്യതയും ഉണ്ടായിരിക്കണം. കേന്ദ്ര, സംസ്ഥാന സർക്കാരുകൾക്ക് കീഴിലോ മറ്റ് പൊതുസ്ഥാപനങ്ങളുടെ കീഴിലോ ലാഭകരമായ പദവി വഹിക്കുന്ന വ്യക്തിക്ക് ഉപരാഷ്ട്രപതി സ്ഥാനത്തേക്ക് മത്സരിക്കാനാകില്ല.
ലോക്സഭയിലെയും രാജ്യസഭയിലെയും തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെട്ടതും നാമനിർദേശം ചെയ്യപ്പെട്ടതുമായ അംഗങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുന്ന ഇലക്ടറൽ കോളേജാണ് ഉപരാഷ്ട്രപതിയെ തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നത്. രാഷ്ട്രപതി തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി സംസ്ഥാന നിയമസഭകളിലെ അംഗങ്ങൾ ഉപരാഷ്ട്രപതി തിരഞ്ഞെടുപ്പിൽ പങ്കെടുക്കുന്നില്ല.
ആനുപാതിക പ്രാതിനിധ്യ രീതിയിലുള്ള ഒറ്റ കൈമാറ്റ വോട്ട് സംവിധാനത്തിലൂടെയാണ് തിരഞ്ഞെടുപ്പ് നടക്കുന്നത്. രഹസ്യ ബാലറ്റിലൂടെയാണ് വോട്ടെടുപ്പ്. ഉപരാഷ്ട്രപതി തിരഞ്ഞെടുപ്പുമായി ബന്ധപ്പെട്ട തർക്കങ്ങളിൽ സുപ്രീം കോടതിയുടെ തീരുമാനം അന്തിമമാണ്.
ഉപരാഷ്ട്രപതിയുടെ കാലാവധി അഞ്ച് വർഷമാണ്. കാലാവധി പൂർത്തിയായ ശേഷവും പിൻഗാമി ചുമതലയേൽക്കുന്നതുവരെ സ്ഥാനത്ത് തുടരാം. ഉപരാഷ്ട്രപതിക്ക് വീണ്ടും തിരഞ്ഞെടുക്കപ്പെടാനും സാധിക്കും.
സ്ഥാനമൊഴിയാൻ ഉപരാഷ്ട്രപതി രാഷ്ട്രപതിക്ക് രേഖാമൂലം രാജിക്കത്ത് സമർപ്പിക്കണം. ഉപരാഷ്ട്രപതിയെ നീക്കം ചെയ്യുന്നതിനുള്ള പ്രമേയം ആദ്യം രാജ്യസഭയിൽ ആവശ്യമായ ഭൂരിപക്ഷത്തോടെ പാസാക്കുകയും തുടർന്ന് ലോക്സഭ അംഗീകരിക്കുകയും വേണം. പ്രമേയം അവതരിപ്പിക്കുന്നതിന് 14 ദിവസത്തെ മുൻകൂർ നോട്ടീസ് ആവശ്യമാണ്.
രാഷ്ട്രപതി പദവി ഒഴിഞ്ഞുകിടക്കുന്ന സാഹചര്യത്തിലോ രാഷ്ട്രപതിക്ക് താൽക്കാലികമായി ചുമതല നിർവഹിക്കാൻ കഴിയാത്ത സാഹചര്യത്തിലോ ഭരണഘടനാനുസൃതമായി രാഷ്ട്രപതിയുടെ ചുമതലകളും ഉപരാഷ്ട്രപതി നിർവഹിക്കും.
